Królestwo Boże „wśród was”. Czyli gdzie?

Słowa Jezusa zapisane w Łk 17:20-21 należą do najbardziej znanych, a jednocześnie najbardziej obciążonych interpretacyjnie wypowiedzi dotyczących królestwa Bożego. Tradycyjny przekład „królestwo Boże jest w was” ukształtował przez wieki sposób lektury tego fragmentu jako wypowiedzi o wewnętrznym stanie religijnym, dostępnym poprzez introspekcję lub doświadczenie duchowe. Z perspektywy Evidence-Based Biblical Studies jest to jednak przykład interpretacji, która wyraźnie wykracza poza dane tekstowe i przesuwa sens wypowiedzi w stronę psychologizacji, nieuzasadnionej ani językowo, ani kontekstowo.

W podejściu EBBS punkt wyjścia musi być rygorystycznie tekstowy. Zanim zapytamy, co tekst „oznacza”, należy ustalić, jakimi danymi w ogóle dysponujemy, do kogo wypowiedź jest skierowana oraz jakie granice znaczeniowe wyznacza sam zapis.

Dopiero na tej podstawie możliwe jest formułowanie hipotez interpretacyjnych i dalszych wniosków teologicznych. Każda interpretacja, która ignoruje te dane lub podporządkowuje je wcześniejszym założeniom, musi zostać uznana za wtórną wobec tekstu.

Grecki zapis Łk 17:20-21 brzmi następująco: ἐπερωτηθεὶς (eperōtētheís, G1905) δὲ (de, G1161) ὑπὸ (hypó, G5259) τῶν (tōn, G3588) Φαρισαίων (Pharisaíōn, G5330) πότε (póte, G4219) ἔρχεται (érchetai, G2064) ἡ (hē, G3588) βασιλεία (basileía, G932) τοῦ (tou, G3588) θεοῦ (theoû, G2316), ἀπεκρίθη (apekríthē, G611) αὐτοῖς (autoîs, G846) καὶ (kaí, G2532) εἶπεν (eîpen, G2036)· οὐκ (ouk, G3756) ἔρχεται (érchetai, G2064) ἡ (hē, G3588) βασιλεία (basileía, G932) τοῦ (tou, G3588) θεοῦ (theoû, G2316) μετὰ (metá, G3326) παρατηρήσεως (paratērḗseōs, G3907), οὐδὲ (oudé, G3761) ἐροῦσιν (eroûsin, G2046)· ἰδοὺ (idoú, G2400) ὧδε (hōde, G5602) ἢ (ḗ, G2228) ἐκεῖ (ekeî, G1563)· ἰδοὺ (idoú, G2400) γὰρ (gár, G1063) ἡ (hē, G3588) βασιλεία (basileía, G932) τοῦ (tou, G3588) θεοῦ (theoû, G2316) ἐντὸς (entós, G1787) ὑμῶν (hymō̂n, G5216) ἐστιν (estín, G2076).

Z perspektywy EBBS kluczowe znaczenie ma fakt, że wypowiedź Jezusa ma charakter polemiczny i jest odpowiedzią na pytanie postawione przez faryzeuszy. Pytanie to, wyrażone przez partykułę πότε (G4219) oraz czasownik ἔρχεται (G2064), dotyczy momentu nadejścia królestwa Bożego i zakłada, że będzie ono wydarzeniem obserwowalnym oraz możliwym do zlokalizowania. Odpowiedź Jezusa konsekwentnie neguje to założenie. Królestwo Boże nie nadchodzi μετὰ παρατηρήσεως (G3907), a więc w sposób podlegający obserwacji, i nie może być wskazane jako ὧδε (G5602) lub ἐκεῖ (G1563). Kluczowe jest tu użycie czasownika ἐστιν (G2076) w czasie teraźniejszym, który stanowi dane o wysokiej wiarygodności i jednoznacznie wskazuje na aktualny, a nie przyszły, stan rzeczy.

Peter Paul Rubens, Public Domain | wikimedia.org

Największe napięcie interpretacyjne koncentruje się na wyrażeniu ἐντὸς ὑμῶν (G1787 + G5216). Przysłówek ἐντός w grece koine oznacza „wewnątrz”, „w obrębie”, „w granicach” i nie jest terminem psychologicznym ani technicznym określeniem wnętrza duchowego. Odnosi się on do zakresu lub lokalizacji, a nie do subiektywnego doświadczenia. Z kolei zaimek ὑμῶν wskazuje na adresatów wypowiedzi jako zbiorowość. Dane językowe pozwalają zatem rozumieć ten zwrot jako „w waszym obrębie” lub „pośród was”, bez konieczności wprowadzania kategorii introspekcji.

Decydujące znaczenie ma tu kontekst wypowiedzi. Jezus kieruje swoje słowa do faryzeuszy, co stanowi dane o bardzo wysokiej wadze interpretacyjnej. Twierdzenie, że Jezus ogłasza faryzeuszom istnienie królestwa Bożego jako ich wewnętrznego stanu duchowego, wymagałoby szeregu dodatkowych założeń teologicznych, których tekst nie dostarcza. Interpretacja interioryzująca nie tylko przekracza dane językowe, lecz także neutralizuje polemiczny charakter dialogu i wygasza napięcie obecne w całej scenie.

Rzeczownik βασιλεία (G932) w wypowiedziach Jezusa nie oznacza miejsca ani stanu psychicznego, lecz porządek panowania i zakres władzy. W tym świetle Jezus nie mówi o królestwie jako o subiektywnym doświadczeniu religijnym, lecz o rzeczywistości Bożego działania, która nie daje się zamknąć w kategoriach obserwowalnego wydarzenia ani eschatologicznego spektaklu. Królestwo Boże jest obecne, ponieważ działa w obrębie relacji między Jezusem a tymi, którzy Go słuchają, niezależnie od tego, czy potrafią je rozpoznać. Oto stoi przed nimi Król tego Królestwa.

W konsekwencji Łk 17:20-21 nie stwierdza, że królestwo Boże jest ukryte w ludzkim wnętrzu ani że dostęp do niego prowadzi przez subiektywne doświadczenie duchowe. Tekst opisuje aktualną rzeczywistość Bożego panowania, która jest już obecna, lecz nie w sposób odpowiadający oczekiwaniom rozmówców. Jezus nie ustanawia tu warunku ani nie formułuje kontraktu, lecz konstatuje stan rzeczy. Królestwo Boże jest już obecne — nie jako przeżycie wewnętrzne, lecz jako działająca rzeczywistość pośród ludzi.